WOLNE MIEJSCA!

Kurs z j. polskiego w Alei Maturalnej przeznaczony jest dla gimnazjalistów, licealistów oraz studentów. Matura z tego przedmiotu jest obowiązkowa (zarówno pisemna jak i ustna). J. polskiego uczymy od 2005 r. (początek „Nowych Matur”) i w ciągu tego okresu średnie wyniki naszych Uczniów przedstawiają się następująco:

Matura podstawowa (332 Uczniów zapisanych nie później niż w październiku): 82%

Matura rozszerzona (188 Uczniów zapisanych nie później niż w październiku): 78%

Egzamin gimnazjalny (151 Uczniów. Część humanistyczna): 85%

Nie było ani jednego Ucznia, który by nie zaliczył któregokolwiek egzaminu!

Poniżej przedstawiamy wymagania dla Maturzystów w bieżącym roku szkolnym.

Wymagania egzaminacyjne

1.1. CZĘŚĆ USTNA EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO (jest tylko jeden poziom)

Egzamin maturalny z języka polskiego w części ustnej sprawdza umiejętność tworzenia wypowiedzi na określony temat, zgodnej z zasadami poprawności językowej, logiki  i retoryki. Inspiracją do wypowiedzi jest tekst kultury.

Charakterystyka egzaminu ustnego.

Egzamin trwa około 30 minut i składa się z trzech części: przygotowania, wypowiedzi monologowej zdającego dotyczącej wylosowanego polecenia i związanej z tą wypowiedzią rozmowy zdającego z zespołem przedmiotowym.
Wypowiedź monologowa zdającego.

Zdający losuje zadanie egzaminacyjne zawierające tekst kultury (literacki lub ikoniczny,  lub popularnonaukowy z zakresu wiedzy o języku) oraz odnoszące się do niego polecenie  i ma nie więcej niż 15 minut na przygotowanie wypowiedzi. Następnie przez około 10 minut wygłasza wypowiedź monologową na zadany w poleceniu temat. Tekst kultury powinien zainspirować zdającego, którego zadaniem jest rozwinięcie  i poszerzenie zasygnalizowanych w poleceniu wątków – także poprzez odwołanie się  do innych, dowolnie wybranych tekstów.
Rozmowa zdającego z zespołem egzaminacyjnym.

Rozmowa może dotyczyć wyłącznie wygłoszonej przez zdającego wypowiedzi monologowej. Członkowie zespołu egzaminacyjnego nie mogą odwoływać się do faktów lub lektur nieprzywołanych w tej wypowiedzi. W trakcie rozmowy, która trwa około 5 minut, członkowie zespołu mogą prosić o dodatkowe wyjaśnienia, zachęcać do pogłębienia wybranych aspektów wypowiedzi itp.

1.2. CZĘŚĆ PISEMNA EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO NA POZIOMIE PODSTAWOWYM

Egzamin maturalny z języka polskiego w części pisemnej na poziomie podstawowym sprawdza umiejętność wykonywania na tekście nieliterackim operacji dowodzących jego rozumienia na różnych poziomach (część testowa) oraz tworzenia wypowiedzi argumentacyjnej (wypracowanie) w związku z tekstem literackim zamieszczonym w arkuszu.

Charakterystyka egzaminu pisemnego na poziomie podstawowym.

Podczas egzaminu zdający otrzymuje jeden arkusz egzaminacyjny, który składa się z dwóch części:

a) testu sprawdzającego umiejętność wykonywania na tekście nieliterackim operacji dowodzących jego rozumienia na różnych poziomach,

b) części sprawdzającej umiejętność tworzenia wypowiedzi argumentacyjnej (wypracowania).

Na rozwiązanie zadań z arkusza zdający ma 170 minut i sam decyduje o rozłożeniu w czasie pracy nad testem oraz wypracowaniem.

Część testowa arkusza egzaminacyjnego składa się z dwóch zestawów, z których każdy obejmuje:

a) tekst lub dwa teksty liczące łącznie nie więcej niż 500 słów,

b) wiązkę 5–7 zamkniętych i/lub otwartych zadań do tekstu z miejscem na wpisanie odpowiedzi.

Zdający rozwiązuje zadania w obu zestawach.  Łącznie w obu zestawach składających się na test znajdzie się 10–13 zadań zróżnicowanych pod względem formy oraz sprawdzających różne kompetencje.

Teksty, do których odnoszą się zadania, zgodnie z podstawą programową mogą mieć charakter popularnonaukowy, publicystyczny lub polityczny.

Zadania egzaminacyjne w teście mogą mieć formę zamkniętą lub otwartą. Nie ograniczają się  do sprawdzania umiejętności wyszukiwania informacji w tekście, ale – obligatoryjnie – służą rozpoznaniu poziomu umiejętności analizy tekstu i jego przekształceń, a także świadomości językowej. Zadania sprawdzają także znajomość utworów literackich, których, zgodnie z podstawą programową, nie wolno pominąć w procesie kształcenia.

Zadania testowe sprawdzające rozumienie czytanego tekstu mogą dotyczyć:

a) wyszukiwania informacji złożonych,

b) dostrzegania powiązań między informacjami,

c) dostrzegania związków przyczynowo-skutkowych między zdarzeniami,

d) odróżniania informacji ważnych od drugorzędnych,

e) wnioskowania na podstawie przesłanek zawartych w tekście,

f) określania tematu/głównej myśli/przesłania tekstu,

g) dostrzegania relacji między częściami składowymi tekstu,

h) określania stosunku autora do opisanych zagadnień,

i) zadawania pytań do tekstu,

j) rozpoznawania znaczeń przenośnych wyrazów i konstrukcji wyrazowych;

k) rozumienia funkcji środków językowych w tekście, w tym epitetu, porównania, przenośni,

l) badania struktury tekstu,

ł) określania tezy tekstu i wskazywania argumentów,

m) objaśniania funkcji wydzielonych fragmentów tekstu na tle całości,

n) wyodrębniania części składowych utworu, określania powiązań między nimi,

o) rozpoznawania informacji i opinii,

p) wyrażania stosunku do opinii autora (czytanie krytyczne).
Zadania testowe sprawdzające umiejętność wykonywania działań na tekście mogą dotyczyć:

a) wyszukiwania słów (pojęć) kluczowych;

b) transformacji tekstu, czyli różnych przekształceń jego struktury, opartych na zasadzie równoważności, służących m.in. dostosowaniu formy tekstu do zadanego celu (np. zmiana konwencji stylistycznej i pytanie o efekt takiego zabiegu czy przekształcenia składniowe podporządkowane różnym intencjom komunikacyjnym);

c) formułowania pytań, na które odpowiedzią są kolejne zdania lub fragmenty tekstu;

d) streszczenia; e) tworzenia planu tekstu.
Zadania testowe sprawdzające świadomość językową mogą dotyczyć:

a) słownictwa, czyli m.in. znaczenia wyrazów, wyrazów i konstrukcji synonimicznych, wyrazów wieloznacznych, definiowania pojęć;

b) słowotwórstwa, czyli analizowania budowy wyrazów pochodnych i sposobu ich tworzenia;

c) fleksji, czyli odmiany wyrazów;

d) składni w tekście, czyli m.in. budowy wypowiedzeń, funkcji wyrazów w zdaniu (podmiotu, orzeczenia, dopełnienia, przydawki, okolicznika), związków składniowych między częściami zdania, budowy zdań z łożonych, szyku wyrazów i wypowiedzeń składowych w wypowiedzeniu złożonym, transformacji opartych na równoważności jednostek języka i konstrukcji językowych;

e) funkcji tekstu;

f) cech gatunkowych tekstu;

g) zagadnień stylistycznych, czyli m.in. wartości stylistycznej środków językowych  w tekstach tworzonych w różnych celach i w różnych sytuacjach komunikacyjnych, cech tekstów należących do poszczególnych stylów funkcjonalnych polszczyzny (naukowego, popularnonaukowego, publicystycznego, potocznego, urzędowego, artystycznego), zabiegów stylizacyjnych (archaizacja, dialektyzacja, kolokwializacja), różnicy pomiędzy tekstem ustnym a pisanym;

h) innych umiejętności wskazanych w podstawie programowej dla II, III i IV etapu edukacyjnego w częściach Świadomość językowa.
Wypracowanie

Część arkusza egzaminacyjnego, w której sprawdza się umiejętność tworzenia wypowiedzi argumentacyjnej, zawiera dwa tematy wypracowania do wyboru: jeden wymagający napisania rozprawki, drugi – interpretacji tekstu poetyckiego. Zdający realizuje jeden, wybrany przez siebie temat.

1) Rozprawka

Zadanie składa się z polecenia i tekstu epickiego lub dramatycznego. Rozprawka na poziomie podstawowym jest formą wypowiedzi pisemnej na podany temat, która wymaga od zdającego:

– zrozumienia załączonego do polecenia tekstu literackiego (epickiego lub dramatycznego);

– sformułowania własnego stanowiska (tezy lub hipotezy) wobec problemu postawionego  w poleceniu i odnoszącego się do zamieszczonego w arkuszu tekstu literackiego;

– rzeczowego uzasadnienia swojego stanowiska;

– odwołania się do załączonego tekstu oraz do wybranego tekstu/wybranych tekstów kultury;

– napisania wypowiedzi, którą powinien cechować widoczny zamysł kompozycyjny, wyrażający się w funkcjonalnej segmentacji i uporządkowaniu tekstu stosownie  do wskazanego gatunku wypowiedzi

W przypadku, jeśli dany tekst literacki jest fragmentem lektury oznaczonej w podstawie jako obowiązkowa, uczeń powinien także odwołać się do całości utworu.

Szczegółowe wskazówki dotyczące liczby tekstów i sposobu odwołania się do nich znajdują się  w poleceniu. Wypracowanie nie może liczyć mniej niż 250 słów.

Rozprawka na poziomie podstawowym sprawdza zarówno umiejętność odbioru, analizy  i interpretacji tekstu literackiego, jak i tworzenia własnej wypowiedzi. Aby przygotować tego rodzaju wypowiedź, uczeń musi najpierw rozpoznać sens załączonego do polecenia tekstu, określić jego problematykę, odnaleźć elementy znaczące dla odczytania utworu, a następnie wyszukać odpowiednie konteksty (teksty kultury) przydatne do opracowania zagadnienia wskazanego w poleceniu, a więc porównać funkcjonowanie tych samych motywów  w różnych tekstach kultury.

2) Interpretacja tekstu poetyckiego

Zadanie składa się z polecenia i utworu poetyckiego lub jego fragmentu. Praca interpretacyjna powinna polegać na przedstawieniu propozycji odczytania utworu poetyckiego, czyli zaprezentowaniu zrozumianych przez zdającego sensów tekstu. Zadaniem zdającego jest uzasadnienie postawionej tezy/hipotezy interpretacyjnej za pomocą argumentów pozwalających na jej uprawomocnienie. Uzasadnienie powinno znajdować potwierdzenie nie tylko w tekście, ale także w kontekstach (np. biograficznym, historycznoliterackim, filozoficznym, kulturowym). Część argumentacyjna powinna zawierać ustalenia analityczne dotyczące na przykład:

– elementów dostrzeżonej w utworze sytuacji komunikacyjnej;

– kompozycji tekstu oraz jej funkcji;

– cech stylu wypowiedzi i użytych w niej środków językowych (zwłaszcza artystycznych) oraz ich funkcji;

– dosłownych i niedosłownych znaczeń poszczególnych elementów utworu (w tym jego tytułu), zwłaszcza metaforycznych, alegorycznych i symbolicznych;

– przynależności gatunkowej tekstu;

– kreacji świata przedstawionego (w tym funkcji motywów literackich występujących  w przeczytanym tekście). Praca interpretacyjna winna zawierać wyprowadzone z tych ustaleń wnioski służące osiągnięciu głównego celu pracy, czyli zaprezentowaniu odczytania dzieła. Zdający może zbudować wypowiedź w rozmaity sposób: w porządku linearnym prowadzącym od poszczególnych ustaleń analitycznych do wniosków natury ogólnej;  w porządku linearnym prowadzącym od postawienia tezy/hipotezy poprzez prezentację argumentów w postaci ustaleń szczegółowych, po sformułowanie wniosku; w porządku nielinearnym – zgodnie z pojawiającymi się skojarzeniami, rozszerzającymi krąg ustaleń  lub je zawężającymi i pogłębiającymi.
Interpretacja tekstu poetyckiego winna przybrać formę dłuższej wypowiedzi argumentacyjnej. Ma ona służyć sprawdzeniu umiejętności zdającego z zakresu tworzenia wypowiedzi pisanej zgodnie z podstawowymi regułami jej organizacji, zachowującej zasady spójności znaczeniowej i logicznej, posiadającej czytelną kompozycję, a także spójnej, stosownej  i funkcjonalnej pod względem stylistycznym. Wypracowanie nie może liczyć mniej niż  250 słów.
Zdający, realizując tę formę wypowiedzi, ma wykazać się umiejętnościami opisanymi  w podstawie programowej na poziomie wymagań szczegółowych z zakresu analizy  i interpretacji tekstów kultury.

1.3. PISEMNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA POZIOMIE ROZSZERZONYM

Egzamin maturalny z języka polskiego w części pisemnej na poziomie rozszerzonym sprawdza umiejętność dokonywania interpretacji porównawczej utworów literackich  lub tworzenia wypowiedzi argumentacyjnej (w formie wybranej przez zdającego,  np. rozprawki lub szkicu), wymagającej odniesienia się do tekstu historycznoliterackiego  albo teoretycznoliterackiego, albo krytycznoliterackiego.

Charakterystyka egzaminu pisemnego na poziomie rozszerzonym.

Podczas egzaminu zdający otrzymuje jeden arkusz egzaminacyjny zawierający 2 tematy wypracowania do wyboru, w tym jeden wymagający napisania wypowiedzi argumentacyjnej, drugi – interpretacji porównawczej dwóch tekstów literackich. Zdający realizuje jeden, wybrany przez siebie temat. Na napisanie wypracowania zdający ma 180 minut.
1)Wypowiedź argumentacyjna

Zadanie składa się z polecenia i tekstu teoretycznego (krytycznoliterackiego lub historycznoliterackiego, lub teoretycznoliterackiego). Wypowiedź argumentacyjna na poziomie rozszerzonym jest formą wypowiedzi pisemnej,  w której od ucznia wymaga się:

– zrozumienia załączonego do polecenia tekstu krytycznoliterackiego, historycznoliterackiego lub teoretycznoliterackiego;

– określenia głównego problemu przedstawionego w tekście;

– rozważenia i oceny rozwiązania problemu, które przedstawił autor tekstu;

– odwołania się do załączonego tekstu oraz do innych, wybranych przez ucznia tekstów kultury;

– przygotowania wypowiedzi pisemnej (np. w formie rozprawki lub szkicu), którą powinien cechować widoczny zamysł kompozycyjny wyrażający się w funkcjonalnej segmentacji  i uporządkowaniu tekstu ze względu na wybrany przez zdającego gatunek wypowiedzi.

Wypracowanie nie może liczyć mniej niż 300 słów. Zadanie na poziomie rozszerzonym służy sprawdzeniu, czy zdający potrafi twórczo wykorzystać wypowiedzi takie, jak np. recenzja, szkic, artykuł, esej. Zdający korzysta  przy tym nie tylko z dołączonego tekstu, ale odwołuje się do różnorodnych kontekstów kulturowych. Na tej podstawie sprawdza się, czy uczeń spełnia wymienione wcześniej wymagania z poziomu podstawowego, jak również wymagania przypisane w podstawie programowej dla poziomu rozszerzonego.

2) Interpretacja porównawcza utworów literackich.

Zadanie składa się z polecenia i dwóch tekstów literackich (epickich albo lirycznych,  albo dramatycznych) lub ich fragmentów. Każdy z zestawionych fragmentów musi mieć charakter autonomiczny, to znaczy można przeprowadzić jego analizę i interpretację  bez konieczności odwołania się do innych fragmentów lub do całości tego utworu.
Interpretacja porównawcza utworów literackich polega na przedstawieniu propozycji odczytania dwóch utworów należących do jednego rodzaju literackiego (odpowiednio: lirycznych, epickich lub dramatycznych), czyli zaprezentowaniu zrozumianych przez zdającego sensów zawartych w tych tekstach, a następnie ustaleniu podobieństw i/lub różnic między nimi i przedstawieniu wniosków wynikających z zestawienia tych podobieństw/różnic. Zadaniem zdającego jest uzasadnienie postawionej tezy/hipotezy interpretacyjnej dotyczącej obu porównywanych utworów przez wskazanie rzeczowych argumentów pozwalających na jej uprawomocnienie. Uzasadnienie powinno znajdować potwierdzenie nie tylko w tekstach, ale także w kontekstach (np. biograficznym, historycznoliterackim, filozoficznym, kulturowym). Część argumentacyjna powinna zawierać ustalenia analityczne dotyczące na przykład:

– elementów sytuacji komunikacyjnych dostrzeżonych w utworach;

– kompozycji tekstów oraz ich funkcji;

– cech stylu wypowiedzi i użytych w nich środków językowych (zwłaszcza o charakterze artystycznym) oraz ich funkcji;

– dosłownych i niedosłownych znaczeń poszczególnych elementów utworów (w tym ich tytułów – w wypadku porównywania utworów lirycznych), zwłaszcza metaforycznych, alegorycznych i symbolicznych;

– przynależności gatunkowej tekstów;

– kreacji świata przedstawionego (w tym funkcji motywów literackich w przeczytanych tekstach). Praca interpretacyjna winna zawierać wyprowadzone z tych ustaleń wnioski służące osiągnięciu głównego celu pracy, czyli zaprezentowaniu podobieństw/różnic w całościowych sensach utworów.
Zdający może zbudować wypowiedź w rozmaity sposób: w porządku linearnym prowadzącym od poszczególnych ustaleń analitycznych do wniosków natury ogólnej;  w porządku linearnym prowadzącym od postawienia tezy/hipotezy, poprzez prezentację argumentów w postaci ustaleń szczegółowych, po sformułowanie wniosku; w porządku nielinearnym – zgodnie z pojawiającymi się skojarzeniami, rozszerzającymi krąg ustaleń  lub je zawężającymi i pogłębiającymi.
Interpretacja porównawcza dwóch tekstów literackich winna przybrać formę wypowiedzi argumentacyjnej. Ma ona służyć sprawdzeniu umiejętności zdającego z zakresu tworzenia wypowiedzi pisemnej zgodnie z podstawowymi regułami jej organizacji, zachowującej zasady spójności znaczeniowej i logicznej, posiadającej czytelną kompozycję, a także spójnej, stosownej i funkcjonalnej pod względem stylistycznym. Wypracowanie nie może liczyć mniej niż 300 słów.  Zdający, realizując tę formę wypowiedzi, ma wykazać się umiejętnościami opisanymi  w podstawie programowej na poziomie wymagań szczegółowych w zakresie analizy  i interpretacji tekstów kultury.

Na poziomie podstawowym Uczeń wie, zna i rozumie:

(Kolorem czerwonym dopisaliśmy wymagania dodatkowe dla poziomu rozszerzonego!)

1) co to jest znak i jakie są rodzaje znaków:
a) zna typy znaków (np. ikonograficzne, językowe),
b) wie, co to znaczy, że określony zbiór znaków jest systemem,
c) rozumie istotę języka jako dwuklasowego systemu znaków,

a) co to jest stylizacja biblijna,
2) jakie są podsystemy języka:
a) zna podsystem fonetyczny, leksykalny i gramatyczny; wie, co to wyraz, a co forma wyrazowa,
b) zna podstawowe pojęcia leksykalne, słowotwórcze, fleksyjne, składniowe, to znaczy zna podstawy gramatyki języka polskiego,

a) na czym polega funkcja kreatywna i funkcja fatyczna tekstu,
3) na czym polega bogactwo leksykalne i frazeologiczne polszczyzny i jak je pomnażać środkami rodzimymi:
a) zna pojęcia synonimii, antonimii, polisemii, homonimii leksykalnej,
b) zna podstawowe procesy słowotwórcze polszczyzny,
c) zna definicję i rozróżnia typy frazeologizmów,
d) zna pojęcie neosemantyzacji,

a) na czym polega retoryczna organizacja tekstu, okres retoryczny,
4) co to znaczy mówić i pisać poprawnie:
a) zna pojęcie kultury języka, normy językowej i błędu językowego,

b) zna podstawowe typy błędów językowych (błędy wymowy, odmiany, składniowe, leksykalne, znaczeniowe, frazeologiczne, stylistyczne, ortograficzne i interpunkcyjne),

a) jakie są podstawowe cechy języka poszczególnych epok literackich,
5) czym różni się polszczyzna mówiona od pisanej, czyli zna podstawowe cechy obu typów języka, wynikające z różnic sytuacji komunikacyjnej,
6) na czym polega społeczne i terytorialne zróżnicowanie polszczyzny:
a) zna pojęcie dialektu ludowego i gwary ludowej,
b) wie, co to są gwary środowiskowe i zawodowe,
c) zna pojęcie regionalizmu językowego,
7) jakie są style współczesnej polszczyzny:
a) zna pojęcie stylu językowego, a także stylów artystycznych i użytkowych,
b) zna podstawowe cechy stylów pisanych (urzędowego, dziennikarskiego, publicystycznego, naukowego) i mówionych (monologowego, dialogowego),
8) co to jest stylizacja językowa i jakie są podstawowe typy stylizacji (archaizacja, dialektyzacja, kolokwializacja tekstu),
9) co to jest akt mowy i jakie są rodzaje aktów mowy; wie o składnikach aktu mowy, o jego sensie dosłownym i intencjonalnym,
10) jakie są podstawowe funkcje tekstów językowych; zna funkcję komunikacyjną, impresywną, ekspresywną i poetycką tekstu,
11) na czym polega umiejętność przekonywania; co to są zabiegi perswazyjne i nieuczciwe używanie języka:
a) zna pojęcia perswazji językowej i manipulacji oraz etyki językowej,
b) zna językowe środki wykorzystywane w tych zabiegach,
12) na czym polega umiejętność publicznego zabierania głosu oraz zna podstawowe pojęcia retoryczne: pytanie retoryczne, elipsę, metaforę,
13) jak sprawnie posługiwać się polszczyzną w zależności od sytuacji komunikacyjnej:
a) zna zasadę stosowności wypowiedzi,
b) wie, kiedy posługiwać się językowymi odmianami oficjalnymi, a kiedy nieoficjalnymi,
14) na czym polega językowy savoir-vivre, czyli zna sposoby zwracania się do innych, zasady grzeczności, np. w dyskusji, w korespondencji,
15) jakie były najważniejsze procesy językowe w historii języka i jakie ślady pozostawiły one we współczesnej polszczyźnie ( podstawowe procesy fonetyczne, a także leksykalne – rozwój znaczeniowy wyrazów, zapożyczenia),
16) jakie są językowe rezultaty kontaktów polszczyzny z innymi językami, dawniej i dziś:
a) wie, z jakich języków polszczyzna przede wszystkim zapożyczała środki językowe,
b) zna pojęcia zapożyczenia leksykalnego i kalki językowej (znaczeniowej i strukturalnej),
17) co to znaczy, że język jest wartością, czyli wie, co to jest wartość sama w sobie (autoteliczna) i wartość
użytkowa języka (język jako narzędzie),
18) utwory literackie i inne teksty kultury, wskazane w podstawie programowej dla zakresu podstawowego, ważne dla poczucia tożsamości narodowej i przynależności do wspólnoty europejskiej i światowej,
19) podstawowe tematy, motywy i wątki, występujące w utworach literackich i innych tekstach kultury,
20) podstawowe wyróżniki utworu literackiego oraz właściwości różnych rodzajów i gatunków literackich, konwencji stylistycznych i tradycji literackich,
21) podstawowe pojęcia z zakresu poetyki (wersyfikacja, kompozycja, stylistyka, genologia), teorii literatury i historii literatury, np. konwencja literacka, prąd artystyczny, rodzaj i gatunek literacki; temat, wątek, motyw, styl,
22) podstawowe procedury analizy utworu literackiego, np. odnalezienie dominanty kompozycyjnej; rozpoznanie konwencji rodzaju i gatunku literackiego, określenie nadawcy i odbiorcy, konwencji estetycznej i stylistycznej, rozpoznanie przesłania ideowego dzieła,
23) podstawowe kategorie estetyczne: komizm, tragizm, patos, ironia oraz ich funkcje – w zakresie niezbędnym do zrozumienia czytanych utworów,
24) style w sztuce, ich cechy i związek z kulturą epoki,
25) pojęcie tradycji literackiej i podstawowe wyznaczniki różnych tradycji (staropolskiej i oświeceniowej; romantycznej i pozytywistycznej; młodopolskiej i awangardowej),
26) cechy kodów komunikacyjnych sztuk innych niż literatura, np. teatru, filmu, malarstwa,
27) zjawiska kultury dawnej i współczesnej – ważne dla zrozumienia czytanych utworów,
28) podstawowe konteksty interpretacyjne poznanych utworów, rozumie rolę kontekstu w odczytywaniu utworu,
29) pojęcia: kultura wysoka, masowa, elitarna, kultura pop, arcydzieło, kicz,
30) wpływ środków masowego przekazu (prasy, radia, telewizji, Internetu) na przemiany w kulturze współczesnej,
31) wartości narodowe i związane z własnym dziedzictwem kulturowym (np. patriotyzm, ojczyzna, mała ojczyzna, naród, społeczeństwo); wartości stanowiące dorobek cywilizacji śródziemnomorskiej,

32) jakie są zasady kompozycji dłuższych wypowiedzi pisemnych i ustnych,
33) jakie są zasady przekształcania tekstu pisanego, np. zasady streszczania, skracania i rozwijania tekstu oraz zasady cytowania,
34) jakie są podstawowe zasady tworzenia takich tekstów, jak interpretacja utworu literackiego, rozprawka, referat, recenzja; zna cechy językowe
i formalne wymienionych gatunków piśmiennictwa,
35) na czym polega praca redakcyjna nad tekstem (kolejność podawania informacji, adiustacja tekstu, tworzenie tytułów, wyróżnienia techniczne),
36) jakie są podstawowe cechy tekstu popularnonaukowego.

37) rozpoznać różne rodzaje znaków w prezentowanych wytworach kultury; rozpoznać, co jest, a co nie jest systemem znaków; wskazać w przedstawionym materiale (na obrazie, rycinie, w tekście, fragmencie filmu) znaki różnego rodzaju,
38) wskazać w tekście określone formy fleksyjne i połączenia wyrazowe: rozpoznać formy fleksyjne wyrazów różnych części mowy, rozpoznać i nazwać podstawowe związki składniowe,
39) rozpoznać wieloznaczność słowa i odróżnić ją od homonimiczności form; pokazać poprawne i manipulacyjne posługiwanie się wyrazami
wieloznacznymi,
40) wyróżnić w tekście związki frazeologiczne i odczytać ich znaczenia,
41) odczytać dosłowne i metaforyczne znaczenia wyrazów,
42) odróżnić tekst językowo poprawny od niepoprawnego,
43) wskazać istotne cechy języka mówionego i pisanego oraz rozpoznać (według określonych cech), czy dany tekst jest mówiony, czy pisany,
44) wskazać i rozpoznać w tekście elementy gwar terytorialnych, zawodowych i środowiskowych,
45) wskazać podstawowe cechy językowe poszczególnych stylów; rozpoznać (według określonych cech), w jakim stylu pisany jest wskazany fragment,
46) wskazać w tekście stylizację; rozpoznać typ stylizacji,
47) odróżnić intencje aktu mowy, np. rozkaz od prośby, pytanie od stwierdzenia; wydobyć ukryte cechy aktu mowy; dostrzec ironię, sarkazm, prowokację
48) rozpoznać funkcje określonych tekstów i wskazać środki językowe służące tym funkcjom,
49) rozpoznać w tekście językowe środki perswazji i manipulacji: odróżnić środki etyczne od nieetycznych, szczerość od nieszczerości wypowiedzi, pokazać określone środki perswazji językowej, wskazać tekst zawierający manipulację językową, odróżnić zdania o faktach od zdań będących interpretacją faktów,
50) we współczesnej polszczyźnie wskazać ślady procesów dawnych; wskazać typy zmian znaczeniowych w wyrazach, np. uabstrakcyjnienie,
uogólnienie, zmiana nacechowania,
51) rozpoznać w tekście wyrazy zapożyczone i podać ich polskie odpowiedniki,
52) wskazać konsekwencje nadmiernego zapożyczania do współczesnej polszczyzny elementówangloamerykańskich,

53) odczytać sens fragmentów (zdań, grupy zdań, akapitu),
54) wyodrębnić tezę (główną myśl) całego tekstu, wykorzystane w nim argumenty i sformułowane wnioski,
55) rozpoznać zasadę kompozycyjną tekstu i jej funkcję,
56) rozpoznać i określić typ nadawcy i typ adresata tekstu,
57) nazwać funkcję tekstu,
58) rozpoznać charakterystyczne cechy stylu i języka tekstu, nazwać środki językowe i ich funkcję w tekście,
59) rozpoznać cechy gatunkowe tekstu,
60) odtworzyć informacje sformułowane wprost, przetworzyć informacje, np. porządkować i hierarchizować, stosować do rozwiązania problemu, wskazać przyczyny i skutki, oddzielić informacje od opinii,

61) rozpoznać tematy, wątki, motywy,
62) rozpoznać nadawcę i odbiorcę oraz bohatera i sposoby jego kreowania w utworze,
63) określić podstawowe wyznaczniki poetyki utworu (z zakresu wersyfikacji, stylistyki, kompozycji, genologii),
64) odczytać treści dosłowne i ukryte utworu,
65) wykorzystać w odczytaniu sensu utworu miejsca znaczące (tytuł, puentę, kompozycję, słowa-klucze),
66) rozpoznać w tekście językowe środki artystycznego wyrazu,
67) dostrzegać najistotniejsze zagadnienia utworu, stawiać hipotezy, problematyzować odczytanie tekstu,
68) wskazać różnice między fikcją literacką i prawdą historyczną,
69) rozpoznać aluzje literackie, znaki i symbole kulturowe, np. biblijne, antyczne, romantyczne,

70) wskazać podstawowe konteksty utworu i wykorzystać je w interpretacji,
71) rozpoznać przybliżony czas powstania utworu,
72) rozpoznać konwencję literacką utworu,
73) rozpoznać styl utworu, np. wiersza renesansowego, barokowego, klasycystycznego, romantycznego,
74) rozpoznać cechy gatunkowe analizowanego utworu,
75) rozpoznać parafrazę, parodię, trawestację,
76) dostrzec cechy wspólne i różne wskazanych utworów,
77) dostrzec związki między utworem literackim i innymi dziełami sztuki,
78) dostrzec w utworze wartości charakterystyczne dla epoki,
79) rozpoznać powiązania utworów z historią Polski i Europy (tradycją narodową, europejską),
80) dostrzec etyczne i estetyczne wartości utworu literackiego,
81) dostrzec wartości uniwersalne i narodowe,
82) rozpoznać funkcję utworu, np. dydaktyczną, kompensacyjną, formacyjną,
83) odróżnić osobiste sądy związane z odbiorem utworu od sądów utrwalonych w tradycji.

Źródło: Oficjalna strona Centralnej Komisji Egzaminacyjnej.

Menu Strony